Hürmüz Boğazı’nda yeni dönem: İran parlamentosu fiili kontrolü yasal zemine taşıyor İran, küresel enerji ticaretinin en hayati geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı’nda uygulamaya koyduğu tek taraflı geçiş ücretlerinden ilk gelirlerini tahsil ettiğini resmen duyurdu. Uluslararası deniz hukukuna aykırılık teşkil eden bu stratejik hamle, küresel enerji piyasalarında ve denizcilik sektöründe büyük yankı uyandırırken; Tahran yönetiminin boğaz üzerindeki kontrolünü resmileştirmeye yönelik yasal hazırlıklar içinde olduğu bildirildi.
İran’ın Hürmüz Boğazı’nda geçiş ücreti uygulaması ve ilk tahsilatlar
Küresel jeopolitiğin en hassas fay hatlarından biri olan Orta Doğu, uluslararası ticareti derinden sarsacak yeni bir krizin eşiğinde bulunuyor. İran’ın, dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) sevkiyatının can damarı konumundaki Hürmüz Boğazı‘ndan geçen ticari gemilere yönelik başlattığı “geçiş ücreti” uygulaması, söylem aşamasından çıkarak fiili bir tahsilat sürecine dönüşmüş durumdadır. Yarı resmi Tasnim haber ajansına yansıyan bilgilere göre, İran Meclis Başkanvekili Hamid Rıza Hacı Babai, boğazı kullanan gemilerden alınan ücretlerden elde edilen ilk fonların devlet hazinesi hesaplarına başarıyla yatırıldığını kamuoyuna duyurmuştur. Hacı Babai’nin bu açıklaması, Tahran yönetiminin bölgesel sulardaki egemenlik iddialarını ekonomik bir kaldıraca dönüştürme stratejisinin en somut göstergesi olarak kabul edilmektedir. İranlı yetkililer, söz konusu geçiş ücretlerinden şu ana kadar tam olarak ne kadarlık bir fon tahsil edildiğine dair şeffaf bir rakam paylaşmaktan kaçınmış olsalar da, uygulamanın fiilen başlamış olması başlı başına küresel tedarik zincirleri için devasa bir alarm niteliği taşımaktadır. Her gün onlarca devasa petrol tankerinin ve kuru yük gemisinin geçiş yaptığı bu dar su yolu, İran’ın bu yeni uygulamasıyla birlikte serbest bir uluslararası geçiş güzergahı olmaktan çıkıp, Tahran’ın doğrudan vergilendirdiği ve kontrol ettiği bir “paralı otoyola” dönüşme riskiyle karşı karşıyadır. Bu durum, sadece bölgesel bir denizcilik sorunu değil, aynı zamanda küresel makroekonomik dengeleri yerinden oynatabilecek potansiyele sahip yapısal bir krizdir.
Uluslararası deniz hukuku ve BM sözleşmesi ihlali tartışmaları
İran’ın Hürmüz Boğazı‘nda uygulamaya koyduğu geçiş ücreti, uluslararası hukukun temel prensipleri ve denizcilik teamülleri açısından son derece tartışmalı ve hukuki zemini zayıf bir adımdır. Küresel okyanusların ve boğazların kullanımını düzenleyen temel metin olan 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (UNCLOS), uluslararası seyrüsefere açık boğazlarda gemilerin “transit geçiş hakkına” (transit passage) sahip olduğunu ve kıyı devletlerinin bu geçişi engelleyemeyeceğini, yavaşlatamayacağını veya geçiş sırf geçiş yapıldığı için herhangi bir vergi ya da harç talep edemeyeceğini açıkça hükme bağlamaktadır. Kıyı devletleri, yalnızca gemilere sundukları spesifik hizmetler (kılavuzluk, fener hizmetleri, arama kurtarma altyapısı vb.) karşılığında makul ve orantılı hizmet bedelleri talep edebilirler. Ancak İran, UNCLOS’u imzalamış olmasına rağmen kendi iç hukukunda onaylamamış (ratify etmemiş) ve bu sözleşmeye taraf olmamıştır. Tahran yönetimi, taraf olmadığı bu sözleşmenin hükümlerinin kendisini bağlamadığını iddia ederek boğaz sularının kendi karasuları rejimine tabi olduğunu savunmaktadır. Buna karşılık, uluslararası hukuk uzmanları ve ABD başta olmak üzere Batılı ülkeler, transit geçiş hakkının artık bir “geleneksel uluslararası hukuk” (customary international law) kuralı haline geldiğini ve İran’ın taraf olmasa dahi bu kurala uymak zorunda olduğunu vurgulamaktadırlar. İran’ın geçiş ücreti talebi, bu hukuki gri alanı kendi lehine kullanarak fiili bir durum (de facto) yaratma çabasıdır. Bu hamle, uluslararası sularda seyrüsefer serbestisini savunan ülkeler için kabul edilemez bir emsal teşkil etme riski taşıdığından, hukuki tartışmaların kısa sürede diplomatik ve askeri bir restleşmeye dönüşmesi muhtemeldir.
Tahran yönetiminin boğaz üzerindeki kontrolü resmileştirme planı
Tahran’ın hamlesi sadece fiili bir ücret tahsilatıyla sınırlı kalmamakta, bu eylemi devletin en üst yasal ve güvenlik mekanizmalarıyla kalıcı bir devlet politikası haline getirmeyi amaçlamaktadır. İran Parlamentosu Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu üyesi Fedahüseyin Maleki’nin Mehr Haber Ajansı’na yaptığı açıklama, bu kurumsallaşma çabasının boyutlarını gözler önüne sermektedir. Maleki, İran parlamentosu ile ülkenin en tepe güvenlik karar alma organı olan Yüksek Milli Güvenlik Konseyi’nin, Tahran’ın Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrolünü yasal zeminde resmileştirmeye yönelik kapsamlı bir planı değerlendirmekte olduğunu belirtmiştir. Bu planın yasalaşması, İran Donanması ve özellikle Devrim Muhafızları Ordusu (IRGC) Deniz Kuvvetleri’nin boğazdaki sivil gemilere yönelik müdahalelerine, ücret talep etmelerine ve “ücret ödemeyen” gemileri alıkoymalarına kendi iç hukuklarında meşru bir zemin kazandıracaktır. İranlı karar alıcılar, bu yasal düzenlemeyle birlikte, geçiş ücretini bir “güvenlik ve çevre koruma vergisi” adı altında meşrulaştırmaya çalışabilirler. Parlametonun sürece dahil olması, bu adımın siyasi popülizm ve iç kamuoyuna yönelik bir “bağımsızlık ve egemenlik” şovu olarak da kurgulandığını göstermektedir. Ancak bu tür bir tek taraflı iç hukuk düzenlemesinin, uluslararası arenada herhangi bir geçerliliği olmayacak ve İran’ı uluslararası toplumla daha da derin bir cepheleşmenin içine çekecektir.
Küresel enerji piyasalarına ve petrol fiyatlarına olası etkileri
Hürmüz Boğazı, küresel enerji tüketiminin can damarıdır. Dünyada deniz yoluyla taşınan petrolün yaklaşık yüzde 20’si ila 30’u ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticaretinin devasa bir bölümü, en dar noktası sadece 21 mil genişliğinde olan bu stratejik su yolundan geçmektedir. Suudi Arabistan, Irak, Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt ve Katar gibi dünyanın en büyük enerji ihracatçılarının ürünlerini Asya, Avrupa ve Amerika pazarlarına ulaştırabilmeleri için tek fiziki çıkış yolu bu boğazdır. İran’ın bu boğazdan geçen her varil petrol veya LNG metreküpü üzerinden bir “geçiş ücreti” talep etmesi, küresel enerji maliyetlerine doğrudan ve anında bir “sürtünme maliyeti” (frictional cost) eklenmesi anlamına gelmektedir. Bu durumun vadeli işlem piyasalarında (futures markets) yaratacağı ilk etki, arz yönlü bir endişe (supply-side anxiety) nedeniyle petrol fiyatlarında yukarı yönlü sert bir sıçrama (price spike) olacaktır. Ücretin miktarından bağımsız olarak, “boğazın paralı hale gelmesi ve ödeme yapmayanların engellenebileceği” riski, enerji tüccarları (commodity traders) için devasa bir belirsizlik priminin fiyatlara yansıtılmasına neden olacaktır. Bu maliyet artışı, enflasyonla mücadele eden küresel ekonomiler için yeni bir “maliyet itişli enflasyon” (cost-push inflation) dalgası yaratma potansiyeline sahiptir. Özellikle Asya’daki enerji ithalatçısı devler (Çin, Japonya, Güney Kore, Hindistan) bu durumdan en ağır ekonomik hasarı alacak ülkelerin başında gelmektedir. Küresel merkez bankalarının para politikalarını dahi etkileyebilecek bu jeo-ekonomik şok, İran’ın elindeki kozun büyüklüğünü kanıtlamaktadır.
Denizcilik sektörü, lojistik maliyetler ve artan sigorta primleri
Bir geçiş ücreti uygulamasının fiziki olarak hayata geçirilmesi, uluslararası denizcilik (shipping) ve lojistik sektöründe tam bir kabusa neden olacaktır. Kargo gemileri, petrol tankerleri ve konteyner devleri için nakliye maliyetleri (freight rates) doğrudan artış gösterecektir. Ancak asıl büyük finansal darbe, sigorta sektöründen gelecektir. Londra merkezli uluslararası deniz sigortacıları (Lloyd’s of London vb.), Hürmüz Boğazı‘nın risk profilini “yüksek riskli bölge” olarak yeniden güncelleyeceklerdir. İran’ın ücret talep etmesi ve ödemeyi reddeden armatörlerin gemilerine Devrim Muhafızları tarafından el konulma veya el konulmaya teşebbüs edilme ihtimali, “Savaş Riski Primleri”nin (War Risk Premiums) astronomik seviyelere çıkmasına yol açacaktır. Bazı gemi sahipleri, bu riskleri ve ek maliyetleri göze alamayarak bölgeye gemi göndermeyi reddedebilir, bu da kiralama piyasalarında (charter markets) gemi arzının daralmasına ve fiyatların daha da şişmesine neden olur. Gemi kaptanları ve armatörler, “Ücreti ödeyip uluslararası hukuku çiğneyen bir rejime boyun mu eğeceğiz, yoksa ödemeyi reddedip gemimizin ve mürettebatımızın güvenliğini mi riske atacağız?” şeklindeki imkansız bir ikilemle baş başa kalacaklardır. Ayrıca, ABD yaptırımları altında olan İran devlet kurumlarına herhangi bir fon transferi yapmak, denizcilik şirketlerini ABD Hazine Bakanlığı’nın (OFAC) ikincil yaptırımlarıyla karşı karşıya bırakma riski taşıdığından, ücretin nasıl ve hangi para birimiyle ödeneceği bile çözümsüz bir finansal labirenttir.
Yaptırımlar kıskacındaki İran ekonomisi için alternatif gelir arayışı
İran’ın tüm dünyayı karşısına alma pahasına böyle agresif bir politikaya yönelmesinin temelinde, ülkenin içinde bulunduğu derin makroekonomik kriz yatmaktadır. Yıllardır süregelen ağır ABD ve Batı yaptırımları, İran’ın petrol ihracatını kısıtlamış, ülkenin uluslararası finansal sisteme (SWIFT) erişimini kesmiş ve döviz rezervlerini hızla eritmiştir. Hiperenflasyon, yerel para birimi Riyal’in tarihi değer kayıpları ve artan toplumsal hoşnutsuzluk, Tahran yönetimini acil sıcak döviz bulmaya zorlamaktadır. Hürmüz Boğazı‘ndan alınan “geçiş ücretleri”, İran devleti için yaptırımların etrafından dolanabileceği, tamamen kendi fiziki gücüne dayalı yeni, devasa ve sürekli bir döviz kapısı olarak tasarlanmaktadır. Günde on milyonlarca varil petrolün geçtiği bir güzergahtan alınacak cüzi bir yüzde bile, İran hazinesi için milyarlarca dolarlık yeni bir fon anlamına gelmektedir. İranlı politikacılar, coğrafi konumlarını ekonomik bir silaha dönüştürerek, Batılı ülkeleri ya yaptırımları hafifletmeye ya da bu yeni “haraç” sistemine göz yummaya zorlamak için bir kumar oynamaktadır. Ancak bu hamle, İran ekonomisini rahatlatmaktan ziyade, ülkeyi tam bir ekonomik ve askeri ablukaya sürükleyecek ölümcül bir hata (miscalculation) olma potansiyeli taşımaktadır.
Jeopolitik yansımalar ve uluslararası toplumun muhtemel askeri tepkisi
İran’ın bu tek taraflı uygulamasının askeri ve jeopolitik arenada karşılıksız kalması düşünülemez. Amerika Birleşik Devletleri, İkinci Dünya Savaşı’ndan bu yana Basra Körfezi’ndeki serbest seyrüseferin garantörü olarak kendini konumlandırmıştır. ABD Donanması’nın Bahreyn merkezli Beşinci Filosu’nun temel varlık amacı, tam da bu tür boğaz kapatma veya geçişi engelleme girişimlerini bertaraf etmektir. İran’ın sivil ticari gemilerden zorla ücret tahsil etmeye başlaması, uluslararası toplum tarafından bir tür “devlet destekli deniz haydutluğu” veya “haraç kesme” olarak algılanacaktır. Bu durum, ABD öncülüğünde kurulan deniz görev güçlerinin (Combined Maritime Forces – CMF) ticari gemilere askeri eskort (konvoy) sağlamasına ve İran donanması ile Batılı savaş gemileri arasında tehlikeli bir şekilde burun buruna gelmelere (close encounters) yol açacaktır. Yanlış bir hesaplama veya anlık bir çatışma, bölgede hızla tırmanacak geniş çaplı bir askeri krizin (escalation) fitilini ateşleyebilir. Ayrıca Birleşik Arap Emirlikleri ve Suudi Arabistan gibi bölge ülkeleri, kendi hayati çıkarlarının tehdit edildiğini görerek İran’a karşı daha sert bir cephe oluşturacaklardır. Sonuç itibarıyla, İran’ın Hürmüz Boğazı’nda elde ettiğini açıkladığı bu “ilk gelirler”, aslında küresel enerji güvenliğini ve bölgesel barışı hedef alan pimi çekilmiş bir bombanın ilk sinyallerinden başka bir şey değildir.