5 Alternatif Başlık: 1. Çin’den ABD’ye ‘çip’ misillemesi uyarısı: Küresel tedarik zinciri büyük risk altında 2. Yarı iletken savaşlarında yeni perde: ABD’nin MATCH tasarısına Pekin’den sert tepki 3. Teknoloji savaşında tansiyon yükseliyor: Çin’den küresel ekonomik istikrar uyarısı 4. ABD’nin ihracat kısıtlamalarına Çin’den net yanıt: “Kararlı karşı tedbirler almaya hazırız” 5. Küresel çip endüstrisinde soğuk savaş: ABD’nin yeni yasa tasarısı makroekonomik dengeleri sarsabilir Küresel teknoloji rekabetinin merkez üssü haline gelen yarı iletken (çip) endüstrisinde, Amerika Birleşik Devletleri ile Çin arasındaki gerilim yeni bir yasa tasarısıyla bir kez daha tırmanışa geçti. Çin yönetimi, ABD Kongresi’nde gündeme gelen ve çip üretim donanımlarına yönelik yeni ihracat kontrolleri getirmeyi hedefleyen yasa tasarısına sert tepki göstererek, bu adımın küresel tedarik zincirlerinde telafisi güç aksamalara yol açacağı uyarısında bulundu.
Çin Ticaret Bakanlığı’ndan MATCH tasarısına sert tepki
Küresel ekonominin dijitalleşme sürecindeki en stratejik hammaddesi olan yarı iletkenler, süper güçler arasındaki jeopolitik satrancın en önemli piyonu olmaya devam ediyor. ABD Temsilciler Meclisi Dış İlişkiler Komitesi tarafından onaylanan ve kamuoyunda “Donanımlara Yönelik Teknoloji Kontrollerinin Çok Taraflı Uyumlaştırılması” (MATCH) adıyla bilinen yasa tasarısı, Pekin yönetiminde adeta kırmızı alarm verilmesine neden oldu. Çin Ticaret Bakanlığı tarafından konuyla ilgili yapılan yazılı açıklamada, ABD’nin bu yeni ihracat kontrolü düzenlemelerinin sadece iki ülke arasındaki ticari ilişkilere değil, tüm küresel teknoloji ekosistemine zarar vereceği vurgulandı. Çin, söz konusu tasarının yasalaşması halinde, uluslararası ekonomi ve serbest ticaret düzeninde ciddi kırılmalar yaşanacağını belirterek, yarı iletken sektöründe zaten hassas olan sanayi ve tedarik zincirlerinin istikrarına büyük bir darbe vurulacağı gerçeğini uluslararası kamuoyunun dikkatine sundu. Bu tepki, Çin’in kendi teknolojik bağımsızlığını sağlama sürecinde karşılaştığı engellemelere karşı artık daha yüksek perdeden ve küresel istikrar argümanını kullanarak yanıt verdiğini göstermektedir. Bakanlığın açıklamasının satır araları okunduğunda, Çin’in asıl itiraz noktasının “ulusal güvenlik” kavramının ABD tarafından bir ekonomik silah olarak kullanılması olduğu görülmektedir. Açıklamada, ulusal güvenlik kavramının aşırı genelleştirilmesine ve ihracat kontrollerinin kötü niyetli bir şekilde, rekabeti engellemek amacıyla istismar edilmesine şiddetle karşı çıkıldığı belirtilmiştir. Küresel entegrasyonun zirve yaptığı bir sektörde, bir ülkenin tek taraflı yasalarla tüm üretim ağını domine etmeye çalışması, Çinli yetkililer tarafından serbest piyasa kurallarının açık bir ihlali olarak nitelendirilmektedir. Eğer MATCH tasarısı onaylanıp yürürlüğe girerse, dünya genelindeki elektronik eşya üretiminden otomotiv sanayisine, telekomünikasyon altyapılarından savunma sanayisine kadar geniş bir yelpazede çip tedarik sorunlarının (shortage) yeniden baş göstermesi ve maliyet enflasyonunun tetiklenmesi muhtemeldir.
Karşı tedbirler yolda: Çin şirketlerinin hakları nasıl korunacak?
Pekin yönetiminin açıklaması sadece bir diplomatik kınamadan ibaret değil; aynı zamanda fiili bir ekonomik misilleme (retaliation) tehdidi de barındırmaktadır. Çin Ticaret Bakanlığı, ABD Kongresi’ndeki yasama sürecini mercek altına aldıklarını, tasarının Çin’in stratejik çıkarlarına olası etkilerini dikkatle ve milimetrik bir şekilde değerlendireceklerini açıkça ifade etmiştir. Metinde yer alan, “Çin şirketlerinin meşru haklarını ve çıkarlarını korumak üzere kararlı karşı tedbirler alınacağı” vurgusu, Washington’a verilmiş çok net bir mesajdır. Çin’in elinde, misilleme yapabileceği çeşitli jeo-ekonomik kozlar bulunmaktadır. Yarı iletken üretiminde kullanılan nadir toprak elementleri (rare earth elements), galyum ve germanyum gibi kritik minerallerin küresel tedarikinde Çin’in kurduğu mutlak hakimiyet, olası bir yaptırım savaşında ABD’li ve Avrupalı teknoloji şirketlerinin üretim bantlarını durma noktasına getirebilir. Çin’in “kararlı karşı tedbirler” stratejisi, sadece ihracat kısıtlamalarıyla sınırlı kalmayıp, ABD’li teknoloji devlerinin Çin pazarındaki faaliyetlerini zorlaştıracak yasal düzenlemeleri veya siber güvenlik incelemelerini de içerebilir. Çin devleti, kendi çip endüstrisini (SMIC, Huawei vb.) desteklemek için halihazırda milyarlarca dolarlık devlet fonları (Big Fund) oluşturmuş durumdadır. ABD’nin bu tür izolasyon politikaları, Çin’in teknolojik bağımsızlık (self-reliance) vizyonunu daha da hızlandırmasına ve Batı teknolojisine olan bağımlılığını tamamen kesmek için inovasyon süreçlerine devasa bütçeler ayırmasına neden olmaktadır. İki süper gücün bu şekilde ekonomik olarak birbirlerinden kopması (decoupling), küresel teknoloji standartlarının ikiye bölünmesine (bifurcation) ve dünyanın geri kalanının bu iki kutup arasında zorlu tercihler yapmak zorunda kalmasına yol açacaktır.
MATCH tasarısının detayları ve ABD’nin yeni teknoloji ablukası
ABD Temsilciler Meclisi Dış İlişkiler Komitesi’nde oylanarak meclis genel kuruluna sunulmasına karar verilen MATCH tasarısı, aslında mevcut yaptırımların etrafından dolanılmasını engellemek için hazırlanmış yasal bir “yama” ve sıkılaştırma operasyonudur. Tasarının temel amacı, çip üretiminde kullanılan son teknoloji litografi makinelerinin, test cihazlarının ve diğer kritik donanımların Çin’e satışına ilişkin daha önceki düzenlemelerde tespit edilen hukuki ve ticari boşlukları (loopholes) tamamen kapatmaktır. ABD, kendi şirketlerine getirdiği yasakların, Çin pazarındaki talebi karşılamak isteyen diğer yabancı şirketler tarafından fırsata çevrilmesinden rahatsızlık duymaktadır. Bu bağlamda tasarı, sadece Amerikan şirketlerini değil, Çin’deki üretim tesislerine teknolojik donanım satan “yabancı (üçüncü ülke) şirketlerin” de bu sıkı kısıtlamalara harfiyen uymasını sağlamaya yönelik extraterritorial (sınır aşan) tedbirler içermektedir. Bu durum, özellikle yarı iletken üretim ekipmanları konusunda dünya lideri olan Hollandalı ASML veya Japon Tokyo Electron gibi şirketleri doğrudan etkilemektedir. ABD, “Doğrudan Yabancı Ürün Kuralı” (FDPR) gibi mekanizmaları genişleterek, içinde çok küçük bir Amerikan teknolojisi veya yazılımı barındıran herhangi bir cihazın Çin’e satılmasını Washington’ın iznine tabi tutmayı hedeflemektedir. ABD’nin bu hamlesi, Çin’in askeri kapasitesini modernize etmesini, yapay zeka (AI) ve kuantum hesaplama gibi çığır açan teknolojilerde ABD’yi yakalamasını engellemek üzerine kuruludur. MATCH tasarısı, teknoloji transferinin sadece bir ticaret meselesi değil, Amerikan hegemonyasının devamlılığı için bir ulusal güvenlik duvarı (small yard, high fence) olarak görüldüğünün en güncel yasal manifestosudur.
7 Ekim 2022 miladı ve ABD’nin Çinli çip üreticilerine yönelik kısıtlamaları
Bugün tartışılan yasa tasarılarının temeli, aslında ABD makamlarının 2022 yılının son çeyreğinde başlattığı ve sektörde “deprem” etkisi yaratan tarihi yaptırım kararlarına dayanmaktadır. ABD Ticaret Bakanlığı’na bağlı Sanayi ve Güvenlik Bürosu (BIS), 7 Ekim 2022’de Çinli teknoloji üreticilerinin ileri düzey çip teknolojilerine erişimini felç etmeyi amaçlayan, tarihin en kapsamlı ihracat kontrol düzenlemelerinden birini duyurmuştu. Bu dönüm noktası niteliğindeki düzenlemeyle birlikte, Amerikan şirketlerine çip üretimi için gereken malzeme, makine, yazılım ve donanımın Çin’e ihracatı için son derece katı “lisans şartları” getirilmişti. Pratikte bu lisans başvurularının çoğunun “reddedilme karinesi” (presumption of denial) ile değerlendirilecek olması, fiili bir ambargonun resmen başlaması anlamına geliyordu. ABD yönetimi, ileri düzey çiplerin kitle imha silahlarının geliştirilmesinde, siber espiyonajda ve otonom askeri sistemlerde kullanıldığını öne sürerek bu kararları meşrulaştırmıştı. Bu ilk büyük dalganın hemen ardından gelen yaptırım listeleri (Entity List), Çin’in kendi kendine yetebilen bir teknoloji ekosistemi kurma hayallerine atılmış stratejik bombalar niteliğindeydi. Çin’in en büyük hafıza çipi (NAND Flash) üreticisi olan ve küresel pazarda Apple gibi devlerin tedarikçisi olmaya hazırlanan Yangtze Memory Technologies (YMTC) ile en büyük yarı iletken donanım üreticilerinden Naura Technology Group‘un da aralarında bulunduğu 31 dev şirket ve kurum, doğrudan ihracat kontrol listesine alınmıştı. Bu şirketlerin Amerikan teknolojisine, Amerikan sermayesine ve hatta Amerikan vatandaşı mühendislerin uzmanlığına erişimi bir gecede kesilmişti. 7 Ekim kararları, serbest pazar ekonomisinin kurallarının, söz konusu jeopolitik üstünlük olduğunda nasıl bir anda rafa kaldırılabileceğini tüm dünyaya göstermişti.
Yapay zeka çipleri ve 12 Aralık kararlarının küresel yansımaları
ABD’nin Çin teknoloji sektörüne yönelik uyguladığı bu “boğma” (chokehold) taktiği, 7 Ekim ile sınırlı kalmamış, hedef tahtası özellikle “yapay zeka” (AI) odaklı şirketleri kapsayacak şekilde hızla genişletilmiştir. ChatGPT gibi üretken yapay zeka modellerinin dünyayı kasıp kavurduğu bir dönemde, bu modelleri eğitmek için gerekli olan yüksek performanslı AI çiplerine (Nvidia A100/H100 gibi) ulaşım, stratejik bir zorunluluk haline gelmiştir. ABD Ticaret Bakanlığı, bu gerçeğin farkında olarak 12 Aralık 2022’de yaptırım çemberini daha da daraltmış; aralarında YMTC’nin iştiraklerinin ve yapay zeka çip endüstrisinde faaliyet gösteren, Çin’in en parlak teknoloji start-up’larını barındıran 21 şirketin de bulunduğu toplam 36 Çinli teknoloji firmasını “ihracat yasağı” kara listesine (Entity List) dahil ettiğini duyurmuştur. Yapay zeka donanımlarına getirilen bu ağır ambargolar, Çin’i alternatif yollar bulmaya, kara borsa üzerinden çip temin etmeye veya yerli üreticisi Huawei’nin Ascend yapay zeka çiplerine ağırlık vermeye yöneltmiştir. Çinli firmaların bulut bilişim, otonom sürüş ve büyük veri analitiği gibi geleceği şekillendirecek alanlarda ihtiyaç duydukları işlem gücüne (computing power) erişimlerinin kısıtlanması, küresel inovasyon hızını da yavaşlatan bir faktördür. Bugün ABD Kongresi’nde tartışılan MATCH tasarısı ve Çin Ticaret Bakanlığı’nın “tedarik zinciri aksayabilir” uyarısı, işte bu yıllara yayılan stratejik ablukanın ve biriken jeopolitik enerjinin yeni bir patlama noktasıdır. Eğer küresel tedarik zinciri ABD yasaları ve Çin misillemeleri arasında ikiye yarılırsa, akıllı telefonlardan elektrikli araçlara kadar günlük hayatı şekillendiren binlerce ürünün maliyeti artacak, küresel ekonomi yeni bir darboğazın içine sürüklenecektir.