ABD Başkanı Donald Trump’ın, gelişmiş yapay zeka (AI) çiplerinin bazı modellerinin Çin’e ihracatına izin verecek bir lisans planı üzerinde çalıştığı iddiası, Washington’da özellikle Çin karşıtı duruşuyla bilinen çevrelerde yoğun tartışmalara neden oldu. Bu planın merkezinde, dünya çapında yüksek performanslı yapay zeka çipleriyle tanınan Nvidia yer alıyor. Trump’ın bu adımı, yalnızca Demokrat muhalefet değil, aynı zamanda kendi Cumhuriyetçi partisinin üyeleri tarafından da eleştiriliyor.
AI çip ihracatında lisans genişlemesi, yasa teklifiyle sınırlanabilir
ABD Temsilciler Meclisi Dış İlişkiler Komitesi, bu tür ihracat izinlerini daha sıkı bir şekilde denetlemeyi amaçlayan yeni bir yasa tasarısını gündeme taşıdı. “AI Gözetim Yasası” olarak bilinen teklif, ileri düzey yapay zeka çiplerinin yurt dışına sevki için verilen tüm lisansların 30 gün içinde hem Dış İlişkiler Komitesi hem de Senato Bankacılık Komitesi tarafından ayrı ayrı onaylanmasını şart koşuyor.
Eğer yasa yürürlüğe girerse, hali hazırda verilmiş olan AI çip lisansları iptal edilecek. Bu geçici askıya alma, Trump yönetiminin yapay zeka ihracatına ilişkin ulusal güvenlik stratejisi sunmasına kadar devam edecek. Böylece, lisans süreçleri sadece yürütmenin kararıyla değil, yasama denetimiyle birlikte şekillenecek.
Çin’e teknoloji transferi, ABD’nin savunma politikalarıyla çelişiyor
Yüksek performanslı AI çiplerinin, yapay zekâ destekli sistemlerin hem sivil hem de askeri alanlarda kullanılabilmesi, bu teknolojilerin ulusal güvenlikle doğrudan ilişkili görülmesine yol açıyor. Tasarının muhalifleri, ABD’nin en ileri çip teknolojisini Çin’e ihraç etmesinin, Pekin’in savunma kapasitesini artırabileceğini ve bu durumun uzun vadede ABD’nin askeri üstünlüğünü riske atabileceğini dile getiriyor.
Temsilciler Meclisi üyelerinden bazıları, Çin’in bu tür teknolojilere erişimiyle birlikte, istihbarat, gözetim ve askeri modernizasyon alanlarında hızlı ilerleme sağlayabileceği görüşünde birleşiyor. ABD’nin mevcut dış politika çizgisine bakıldığında, bu tür bir izin, Çin’e teknolojik üstünlük sağlayabilecek bir kanal yaratabilir.
Ticaret Bakanlığı’nın mevcut kontrolleri nasıl işliyor?
Hâlihazırda ABD Ticaret Bakanlığı, Nvidia gibi şirketlerin Çin’e yüksek kapasiteli yapay zeka çipi satabilmeleri için özel lisanslara sahip olmasını şart koşuyor. Bu kontrol mekanizması, “endişe duyulan ülkeler” kategorisindeki devlet ve kuruluşlara teknoloji transferini sınırlamak amacıyla hayata geçirilmiş durumda. Çin, bu kategorideki en öncelikli ülke olarak görülüyor.
Bu lisans sistemi, sadece çiplerin sevk edilmesini değil, aynı zamanda yazılım ve tasarım gibi entelektüel mülkiyet haklarını da kapsıyor. Böylece ABD teknolojisinin rekabet avantajı korunmuş oluyor. Trump yönetiminin lisansları esnetme planı ise, bu koruma mekanizmasının zayıflatılması anlamına gelebilir.
Teknoloji ihracatında ticari avantajlar mı, güvenlik mi öncelikli?
Planı destekleyen çevreler, ABD yapımı çiplerin dünya çapında yaygınlaştırılmasının, Amerika’nın küresel AI altyapısındaki lider konumunu korumasına yardımcı olacağı görüşünde. Bu yaklaşım, özellikle Nvidia gibi özel sektör devlerinin büyümesini destekleyen ekonomik çevrelerde karşılık buluyor.
Destekçiler, ABD’nin bu teknolojileri kısıtlaması durumunda Çin’in alternatif üreticilere yönelerek kendi AI ekosistemini geliştireceğini ve bu durumun Amerikan şirketlerini dezavantajlı bırakacağını öne sürüyor. Buna göre, kontrollü ama rekabetçi bir satış stratejisiyle hem ekonomik hem de stratejik üstünlük korunabilir.
Kongre’nin teknoloji üzerindeki etkisi artıyor
Son yıllarda ABD Kongresi, savunma, teknoloji ve dış politika alanlarında yürütme erki üzerindeki etkisini artırmaya yönelik adımlar atıyor. AI Gözetim Yasası da bu çerçevede değerlendiriliyor. Özellikle Çin gibi rakip ülkelerle ilişkilerde, teknoloji transferi ve ticari lisanslar gibi kritik konuların yalnızca yürütmenin inisiyatifinde kalmaması isteniyor.
Bu çabaların ardında, Trump yönetiminin dış politikada zaman zaman agresif, zaman zaman ise pragmatik adımlar atması nedeniyle oluşan belirsizlik yatıyor. Yasama organı, uzun vadeli ulusal güvenlik stratejisi çizgisinde daha sürdürülebilir bir yapı kurulmasını talep ediyor.
Nvidia’nın pozisyonu ve piyasalardaki etkisi
Şirketin doğrudan resmi bir açıklaması olmasa da, Nvidia’nın küresel ölçekte pazar payını artırmak istediği biliniyor. Şirket, yüksek kapasiteli AI çipleriyle başta veri merkezleri ve büyük ölçekli AI uygulamaları olmak üzere geniş bir pazar segmentine hitap ediyor. Çin ise bu segmentte önemli bir potansiyele sahip.
Eğer ihracat izinleri genişletilirse, Nvidia’nın kısa vadeli gelirleri olumlu yönde etkilenebilir. Ancak bu adımın politik riskleri de beraberinde getirmesi, yatırımcılar açısından belirsizlik yaratıyor. Şirket hisselerinde bu söylentilerin ardından dalgalanma gözlendi.
ABD-Çin teknoloji savaşı yeni bir boyuta mı geçiyor?
Trump’ın planı ve Kongre’nin tepkisi, ABD ile Çin arasında süregelen teknoloji savaşının yeni bir safhaya taşındığını gösteriyor. Özellikle AI, yarı iletkenler, kuantum hesaplama ve 5G gibi stratejik teknolojiler üzerinde süren bu rekabet, sadece iki ülke arasındaki ilişkiyi değil, küresel teknoloji tedarik zincirlerini de etkiliyor.
ABD’nin ihracat kısıtlamaları ve lisans düzenlemeleri, yalnızca Çin’i değil, diğer ülkelerdeki üreticileri ve tedarikçileri de dolaylı olarak etkiliyor. Bu bağlamda alınacak kararların küresel etkileri, sadece dış politika değil, aynı zamanda finansal piyasalar ve teknoloji sektöründe de hissedilecektir.