Amerika Birleşik Devletleri güçlerinin pazar günü Hürmüz Boğazı yaklaşımında el koyduğu İran bayraklı “MV Touska” adlı konteyner gemisi, Orta Doğu’daki ablukanın sadece askeri bir yüzleşme olmadığını; arkasında devasa bir denizcilik istihbaratı, yaptırım ekonomisi ve küresel güç mücadelesi barındırdığını bir kez daha kanıtladı. Geminin seyir kayıtları, Pekin ve Tahran arasında kurulan stratejik tedarik zincirinin karanlık yüzünü aydınlatıyor.

‘Karanlık filo’ (dark fleet) ve gemiden gemiye transfer (STS) mekanizması

Modern denizcilik ekonomisinde, uluslararası yaptırımlardan (sanctions) kaçmak isteyen “haydut devletler” (rogue states) veya ambargolu kurumlar, literatürde “Karanlık Filo” (Dark Fleet) veya “Gölge Filo” olarak adlandırılan devasa bir yasa dışı denizcilik ağı kullanırlar. MV Touska’nın ABD ablukasını yararak bir İran limanına girmeye çalışırken ele geçirilmesi, bu ağın en somut ifşalarından biridir. Açık kaynak takip verilerine ve Lloyd’s List Intelligence’a ait çevrim içi gemi takip platformu Seasearcher’a göre, gemi son bir yılın büyük bölümünü Çin ve İran limanları arasında mekik dokuyarak geçirmiştir.

SeaLight denizcilik şeffaflığı vakfının direktörü Ray Powell’ın da altını çizdiği üzere, Touska’nın faaliyetlerindeki en büyük kırmızı bayrak (red flag), geminin “yasa dışı gemiden gemiye transferlerin” (Ship-to-Ship / STS transfers) bilindiği bölgelerde uzun süre bekleme (loitering) geçmişine sahip olmasıdır. STS operasyonları, iki geminin açık denizde yan yana gelerek, genellikle Otomatik Tanımlama Sistemlerini (AIS) kapatıp radar izlerini kaybettirdikleri (spoofing) bir ortamda kargo, petrol veya askeri mühimmat takası yapmasıdır. Powell, Touska’nın bu “kör noktalardan” yararlanarak mal kaçakçılığı yapmış olabileceğine işaret etmektedir. Bu yöntem, kargonun menşeini (origin) gizleyerek uluslararası sigorta ve gümrük denetimlerini atlatmanın en klasik yoludur.

Yapay zeka ve denizcilik i̇stihbaratı: windward’ın risk analizi

Denizcilik sektöründe faaliyet gösteren şirketlerin yasalara uyum (compliance) süreçleri, günümüzde yapay zeka (AI) destekli büyük veri (big data) analizleriyle yürütülmektedir. İsrail merkezli denizcilik veri ve istihbarat şirketi Windward‘ın ABD’nin el koyma işleminin ardından yaptığı açıklama, MV Touska’nın tesadüfen durdurulmadığını göstermektedir.

Windward, gemiye yüksek bir “kaçakçılık riski puanı” vermiştir. Bu puanlama sistemi; geminin karanlık filo faaliyetlerine karışması, deniz ortasında açıklanamayan bekleme olayları yaşaması ve daha önce yaptırım listesinde olan diğer İran bayraklı gemilerle kurduğu fiziksel temaslar üzerinden algoritmik olarak hesaplanmaktadır. ABD donanmasının, binlerce ticari gemi arasından doğrudan MV Touska’ya yönelmesi, Amerikan deniz istihbaratının ticari gemi rotalarını nasıl mikro düzeyde analiz ettiğinin ve ablukayı salt fiziksel değil, veri tabanlı bir ağ ile yönettiğinin kanıtıdır.

Çin-i̇ran tedarik koridoru ve balistik füze programı

Geminin seyir kayıtlarının bazı denizcilik analistlerinde ciddi bir alarm yaratmasının arkasındaki temel makro-stratejik neden, sıradan bir kaçakçılık faaliyetinden ziyade kargonun niteliğiyle ilgilidir. MV Touska’nın zaten yasa dışı faaliyetlere karıştığı gerekçesiyle ABD yaptırımları altında (SDN List) bulunduğu bilinmektedir. Ancak asıl korku, Çin’in geçmişte İran’ın balistik füze programı (ballistic missile program) için kritik önem taşıyan “Çift Kullanımlı” (Dual-Use) kimyasalların ve navigasyon ekipmanlarının tedarikine yardımcı olmuş olmasıdır.

İran’ın katı yakıtlı balistik füzeleri ve insansız hava araçları (İHA) için ihtiyaç duyduğu kompozit malzemeler, roket yakıtı bileşenleri ve mikroçipler genellikle uluslararası pazarlardan paravan şirketler (front companies) aracılığıyla tedarik edilir ve Çin limanlarından kalkan bu tarz gölge gemilerle ülkeye sokulur. Geminin kargosunda bu tür stratejik malzemelerin bulunma ihtimali, ABD’nin el koyma eylemini sadece ekonomik bir abluka değil, doğrudan “Bölgesel Silahlanmayı Önleme” (Counter-Proliferation) operasyonu kategorisine sokmaktadır.

MV Touska’nın risk profili (istihbarat göstergeleri)

Aşağıdaki tablo, Windward ve SeaLight gibi şeffaflık kurumlarının MV Touska’yı “yüksek riskli” kategorisine sokan temel göstergelerini özetlemektedir:

Trump-Şinping diplomasisi: mektuplar ve küresel güç mücadelesi

Bu deniz operasyonunun politik ekonomisi, ABD Başkanı Donald Trump’ın pazar günü yaptığı açıklamalarla yeni bir boyuta taşınmıştır. Trump’ın, Touska’nın ABD gözetiminde olduğunu ve yükünün incelendiğini duyurması, Beyaz Saray’ın ablukayı iç politikada bir “güç gösterisi” olarak kullandığını göstermektedir. Ancak daha da önemlisi, Trump’ın geçtiğimiz hafta Çin Devlet Başkanı Xi Jinping’e (Şi Şinping) İran’a silah gönderilmemesi yönünde doğrudan bir mektup yazdığını ifşa etmesidir.

Bu mektuplaşma, ABD ile Çin arasındaki rekabetin Orta Doğu satrancındaki yansımasıdır. Şi Şinping’in Pekin’in böyle bir sevkiyat yapmadığını söyleyerek güvence vermesi, diplomatik dilde bir “inkar” (plausible deniability) politikasıdır. Çin devleti doğrudan silah satmasa bile, Çinli özel şirketlerin veya paravan yapıların İran’la ticaretini görmezden gelmek (turning a blind eye), Pekin’in İran’ı ayakta tutma stratejisinin bir parçasıdır. Trump yönetimi, MV Touska’nın kargosunu inceleyerek, Şi Şinping’in bu diplomatik güvencesinin ne kadar gerçeği yansıttığını test etmektedir. Eğer gemiden askeri veya nükleer programla ilişkili Çin menşeli mallar çıkarsa, bu durum sadece İran’a değil, doğrudan Çin’e yönelik ağır İkincil Yaptırımları (Secondary Sanctions) tetikleyebilir.

Sonuç: denizcilik ekonomisinde artan risk maliyetleri

Sonuç itibarıyla, MV Touska’nın ABD donanması tarafından durdurulması, Hürmüz Boğazı’nda uygulanan ablukanın teorik bir söylemden ibaret olmadığını, sahada acımasızca uygulandığını göstermektedir. Bu tür “karanlık filo” gemilerinin deşifre edilmesi ve kargolarına el konulması, İran’ın ekonomisini ayakta tutan can damarlarını kesmeyi hedeflemektedir.

Makroekonomik açıdan bakıldığında, bu denetimlerin ve el koymaların sıklaşması, Çin ile İran arasındaki lojistik maliyetlerini (kaçakçılık primini) astronomik seviyelere çıkaracaktır. Küresel denizcilik şirketleri için “Müşterini Tanı” (KYC – Know Your Customer) zorunlulukları hiç olmadığı kadar hayati bir hale gelmiştir. ABD, MV Touska operasyonuyla tüm küresel denizcilik sektörüne net bir mesaj vermiştir: Otomatik Tanımlama Sisteminizi kapatsanız dahi, büyük veri ve deniz istihbaratı sizi bulacak ve ablukayı delen bedelini ödeyecektir.

ABD güçlerinin durdurduğu İran bayraklı geminin Çin limanlarını sık sık ziyaret ettiğini öne sürüldü adlı haberin tamamını VKM Finans 'da okuyun.